Chạm vào hồn đất ở làng gốm Thanh Hà

Cách phố cổ Hội An (Đà Nẵng) khoảng 3km, làng gốm Thanh Hà nằm bình yên bên dòng sông Thu Bồn, như một góc nhỏ còn lưu giữ nhịp sống mộc mạc của làng nghề xứ Quảng. Đến đây, du khách có thể chiêm ngưỡng những sản phẩm gốm truyền thống, trực tiếp chạm tay vào đất và cảm nhận sự khéo léo của những người thợ trong làng nghề đã tồn tại hơn nửa thiên niên kỷ.

Một thế giới được nhào nặn từ đất

Hành trình của tôi bắt đầu từ Công viên Đất nung Thanh Hà, một không gian trưng bày và sáng tạo nằm ngay trong quần thể làng nghề bên sông Thu Bồn. Công trình được đưa vào hoạt động từ năm 2015 với diện tích hơn 6.000m², được xem như một bảo tàng mở tái hiện lịch sử của nghề gốm Thanh Hà.

Điểm nhấn đặc biệt là công viên được xây dựng gần như hoàn toàn bằng gạch và đất nung. Các khối kiến trúc uốn cong, những bức tường gạch đỏ sẫm cùng các lối đi lát gạch tạo nên một tổng thể vừa mộc mạc vừa giàu tính tạo hình. Thiết kế của công trình lấy cảm hứng từ những yếu tố làm nên nghề gốm như đất, nước, lửa và bàn xoay gốm, để chính chất liệu đất nung trở thành điểm nhấn xuyên suốt của toàn bộ không gian kiến trúc.

Bước qua cây cầu gạch nhỏ bắc ngang hồ nước phủ đầy hoa súng, một thế giới của đất nung mở ra với những bức tượng người bằng gốm ở nhiều tư thế khác nhau: từ dáng ngồi co chân, chống cằm cho đến vòng tay ôm gối... được đặt rải rác quanh bồn cây giữa khoảng sân tròn. Những hình nhân gốm mang vẻ trầm mặc, như lặng lẽ quan sát dòng người qua lại. Trên cao, giàn hoa giấy tím buông xuống thành từng chùm rực rỡ, nổi bật trên nền gạch nung đỏ. Cảm giác như đang bước vào một khu vườn nghệ thuật, nơi đất được nhào nặn thành vô vàn hình hài khác nhau gợi lên những dáng vẻ rất đời thường của con người.

Dọc theo các lối đi, nhiều mô hình kiến trúc nổi tiếng được tái hiện bằng đất nung như kim tự tháp Ai Cập, tháp nghiêng Pisa hay nhà hát Opera Sydney; bên cạnh đó là những công trình quen thuộc của Việt Nam như chùa Một Cột, Khuê Văn Các hay tháp Chăm... Những mô hình thu nhỏ ấy cho thấy khả năng biến hóa phong phú của đất nung từ vật liệu thô mộc của đời sống thường ngày trở thành chất liệu của nghệ thuật tạo hình.

Ở một góc nhà trưng bày, một bức tường được ghép từ hàng trăm chiếc đáy chum, vại gốm xếp chồng lên nhau tạo thành một mảng tường đầy nhịp điệu, như một bức tranh ghép được tạo nên từ chính những sản phẩm quen thuộc của làng nghề. Giữa bức tường ấy treo vài tấm bằng chứng nhận và kỷ niệm chương, là những dấu mốc ghi lại hành trình phát triển của làng gốm Thanh Hà qua thời gian...

Theo dấu đất nung vào làng nghề cổ

Rời khu công viên, theo con đường nhỏ dẫn sâu vào làng gốm Thanh Hà. Con đường lát gạch uốn nhẹ dưới bóng tre xanh, những thân tre nghiêng mình tạo thành vòm tự nhiên che mát cả lối đi. Ánh nắng xuyên qua tán lá rơi thành từng vệt sáng loang trên bậc thang gạch. Đâu đó trong làng tỏa ra mùi đất nung thoang thoảng. Nhịp sống bình dị của làng nghề tgợi lên cảm giác chậm rãi, ấm áp và yên bình khó tả…

Làng gốm Thanh Hà được hình thành vào khoảng thế kỷ XVI, khi những người thợ gốm từ Thanh Hóa và Nghệ An di cư vào lập nghiệp. Nhờ vị trí gần thương cảng Hội An, một trung tâm giao thương quốc tế sầm uất trong quá khứ, các sản phẩm gốm Thanh Hà từng được sử dụng rộng rãi trong đời sống và buôn bán, từ chum, vại, nồi niêu cho đến gạch ngói phục vụ xây dựng.

Nguyên liệu chính để làm gốm là đất sét dẻo được lấy từ các vùng ven sông Thu Bồn. Sau khi được xử lý và nhào kỹ, đất sẽ được người thợ đưa lên bàn xoay để tạo hình hoàn toàn bằng tay. Tại các xưởng gốm, du khách có thể trải nghiệm tạo hình một chiếc chén nhỏ, một con tò he bằng đất hay những món đồ trang trí giản dị dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Công việc tưởng chừng đơn giản này lại đòi hỏi sự khéo léo và cảm nhận tinh tế của đôi tay. Chỉ cần xoay bàn không đều hoặc lực ấn tay không chuẩn, khối đất mềm có thể ngay lập tức biến dạng.

Trong làng có những quầy hàng nhỏ bày bán đủ loại sản phẩm gốm xinh xắn. Bên cạnh những con giống nhỏ bằng đất nung như trâu, gà hay các linh vật được nặn thủ công với dáng vẻ mộc mạc nhưng sinh động, du khách còn dễ dàng bắt gặp nhiều món đồ lưu niệm và đồ trang trí khác như: bình hoa, chậu cây, ấm trà, bát đĩa, đèn gốm, mặt nạ gốm, tượng trang trí nhỏ hay mô hình kiến trúc thu nhỏ... Điều thú vị là gốm ở đây không tráng men cầu kỳ như nhiều dòng gốm khác mà giữ màu tự nhiên của đất sau khi nung. Tùy vào nhiệt độ lò và thành phần đất, sản phẩm có thể mang nhiều sắc độ khác nhau từ vàng đất, đỏ gạch, nâu sẫm đến màu hồng hoặc đen nhẹ, tạo nên vẻ đẹp mộc mạc nhưng rất riêng của gốm Thanh Hà. Những năm gần đây, để đáp ứng nhu cầu du lịch, nhiều hộ gia đình trong làng đã sáng tạo thêm các dòng gốm mỹ nghệ và đồ trang trí nội thất, giúp sản phẩm gốm Thanh Hà trở nên đa dạng và gần gũi hơn với du khách.

Trải qua nhiều biến động của thời gian, từng có giai đoạn nghề gốm Thanh Hà tưởng chừng mai một khi các vật dụng kim loại và nhựa dần thay thế đồ gốm trong sinh hoạt. Tuy nhiên, nhờ sự phát triển của du lịch Hội An cùng nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống của người dân địa phương, làng gốm Thanh Hà đã dần hồi sinh và trở thành điểm tham quan văn hóa hấp dẫn đối với du khách trong và ngoài nước khi đến với Đà Nẵng.

Rời làng gốm Thanh Hà, tôi không quên mang theo vài con giống nhỏ bằng đất nung như một món quà kỷ niệm vì muốn lưu giữ cho mình chút hồn đất của làng nghề bên dòng Thu Bồn. 

Bài: Minh Phượng
Ảnh: Nguyễn Nam

Theo vietnamtourism.gov.vn

Từ khóa : làng gốm Thanh Hà, gốm Thanh Hà, du lịch Hội An, sông Thu Bồn, làng nghề xứ Quảng,