Cảnh cửa kết nối gia đình và dòng họ Việt Nam với thế giới

Hội nghị quy tụ đại diện các cơ quan lưu trữ, thư viện, giới nghiên cứu gia phả, lịch sử gia đình và các tổ chức cộng đồng từ nhiều quốc gia châu Á, cùng trao đổi về một vấn đề chung: làm thế nào để những hồ sơ được gìn giữ hôm nay có thể giúp các thế hệ mai sau tìm lại tổ tiên và nguồn cội của mình.

Trong hai ngày làm việc, Hội nghị tập trung vào ba nhiệm vụ lớn: PRESERVE – PROTECT – PROVIDE ACCESS| Bảo tồn – Bảo vệ – Tạo điều kiện tiếp cận.

Một trang gia phả, sắc phong, văn bia, tấm ảnh cũ hay giấy tờ gia đình tưởng như bình thường hôm nay có thể trở thành nguồn tư liệu vô giá sau nhiều thế hệ. Vì vậy, số hóa không đơn giản là chụp lại tài liệu mà cần gắn với kiểm chứng, bảo vệ quyền sở hữu, quyền riêng tư, tiêu chuẩn dữ liệu và khả năng khai thác lâu dài. Hội nghị cũng cho thấy AI đang thay đổi mạnh mẽ nghiên cứu gia phả. Công nghệ nhận dạng ký tự, thị giác máy tính, dịch thuật và thiết bị di động có thể hỗ trợ đọc tài liệu, nhận diện thông tin trên bia mộ và kết nối những nguồn dữ liệu từng nằm rời rạc.

Một thông điệp giàu ý nghĩa tại hội nghị là: “Trees have roots; water has a source.” - “Cây có gốc, nước có nguồn”. Tinh thần ấy rất gần với truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của người Việt. Một tấm bia mộ có thể giúp hậu thế tìm lại một nhánh gia đình. Một cuốn gia phả nếu được bảo tồn đúng cách có thể trở thành nguồn tư liệu cho lịch sử của cả một cộng đồng.

Từ hội nghị có thể thấy một định hướng quan trọng đối với Việt Nam: SƯU TẦM – KIỂM CHỨNG – SỐ HÓA – BẢO TỒN – KẾT NỐI – TRAO TRUYỀN.

Nếu được triển khai bài bản, những cuốn gia phả, sắc phong, văn bia, ảnh cổ và ký ức gia đình đang nằm rải rác trong các dòng họ có thể từng bước hình thành nên một di sản dữ liệu về gia đình, dòng họ và lịch sử cộng đồng Việt Nam.

Đoàn Việt Nam gồm các lãnh đạo cấp cao của Viện Lịch sử Dòng họ; Trung tâm UNESCO Nghiên cứu Văn hóa các Dòng họ Việt Nam; Câu lạc bộ Bách Gia Tinh Hoa; GS.TS Vũ Minh Giang – Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, Đại học Quốc gia Hà Nội, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, thành viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cùng đại diện các dòng họ Mạc, Phạm, Trần, Lưu, Nguyễn và giới nghiên cứu.

Sự đa dạng của đoàn Việt Nam cho thấy gia phả và lịch sử gia đình ngày nay không chỉ là câu chuyện của một dòng họ, mà đang trở thành điểm giao thoa giữa lịch sử, văn hóa, lưu trữ, công nghệ, pháp luật và cộng đồng. Việc đoàn Việt Nam tham dự 2026 Asia Family History VIP Symposium không chỉ góp phần giới thiệu thực tiễn gia phả Việt Nam ra khu vực, mà còn mở ra cơ hội hợp tác quốc tế về bảo tồn, số hóa, chuẩn dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong gìn giữ lịch sử gia đình.

Trong khuôn khổ chuyến công tác tại Phnom Penh, GS.TS Vũ Minh Giang đồng thời kết hợp chương trình thăm và làm việc với Đại sứ quán Việt Nam tại Campuchia, gặp gỡ, trao đổi với đại diện cộng đồng và tìm hiểu thêm về lịch sử vùng đất Khmer. Hoạt động này góp phần tạo nên một điểm kết nối quan trọng giữa nghiên cứu lịch sử, ngoại giao văn hóa và cộng đồng người Việt, đồng thời nối dài những trao đổi được hình thành từ hội nghị.

Ngày 14/8, ông Võ Thành Đăng (Danny Võ) đại diện Câu lạc bộ Bách Gia Tinh Hoa – The Elite Family Club, được đoàn Việt Nam đề cử tham gia phiên thảo luận cùng đại diện các cơ quan lưu trữ quốc gia của Indonesia, Bangladesh và Timor-Leste. Trong khi ba diễn giả quốc tế tiếp cận từ hệ thống lưu trữ nhà nước, đại diện Việt Nam mang đến góc nhìn về lưu trữ tư của gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Ba vấn đề nổi bật được chia sẻ gồm:

• Việt Nam đang sở hữu một kho tư liệu gia phả rất lớn tại các gia đình, nhà thờ họ, từ đường, đình làng và cộng đồng nhưng phần lớn còn phân tán và chưa được số hóa hệ thống.
• Khó khăn lớn của số hóa gia phả không chỉ nằm ở thiết bị mà còn ở việc thế hệ có khả năng đọc Hán – Nôm đang ngày càng ít đi và niềm tin của các dòng họ đối với việc chia sẻ tư liệu.
• Cần cân bằng giữa bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền tiếp cận lịch sử thông qua việc phân tầng dữ liệu và phân tầng quyền truy cập, thay vì đóng hoặc mở toàn bộ một bộ sưu tập.

Hai ngày hội nghị khép lại, nhưng một hành trình mới đang mở ra. Công nghệ có thể thay đổi cách chúng ta lưu trữ và tìm kiếm, nhưng chính con người hôm nay quyết định điều gì sẽ được trao lại cho ngày mai.

Theo Viện Lịch sử Dòng họ