Xà tích - điểm nhấn tinh tế trên trang phục phụ nữ Dao Đỏ

Xà tích hay còn gọi là nha sim (tiếng Dao Đỏ) được chế tác hoàn toàn từ bạc nguyên chất, gồm 3 phần chính: dây đeo, đồng bạc hoa xòe và các chi tiết treo. Mỗi bộ phận đảm nhận một vai trò riêng, cùng tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của chiếc xà tích.

Xà tích được chế tác tỉ mỉ với nhiều chi tiết mô phỏng các hình ảnh quen thuộc trong đời sống và sinh hoạt của người dân tộc Dao Đỏ.

Dây đeo được tạ o từ nhiều mắt bạc nhỏ liên kết thành chuỗi, đòi hỏi người thợ phải có kỹ thuật và sự khéo léo để tạo độ chắc chắn, đồng thời, giữ được sự mềm mại và dáng rủ tự nhiên khi đeo. Phần dây nối với đồng bạc hoa xòe ở giữa, bên dưới gắn các chi tiết bạc tạo hình con cá, chim muông và một số vật dụng quen thuộc, như : nhíp, ngoáy tai, xẻng, dao... Các chi tiết được chế tác tỉ mỉ, phản ánh những hình ảnh gắn bó với đời sống, sinh hoạt của đồn g bào.

Khác với cách đeo xà tích của phụ nữ Tày , Thái, xà tích của người Dao Đỏ được đeo vòng qua cổ, một đầu cố định bên hông, để phần dây và các chi tiết bạc buông xuống theo tà áo. Cách đeo này tạo nên nét riêng cho bộ trang phục, khiến sắc bạc nổi bật trên nền vải cùn tòn piàng , vừa mềm mại , vừa sinh động. Theo mỗi bước chân, những mắt bạc và chi tiết treo khẽ chuyển động va vào nhau phát ra tiếng leng keng nhẹ nhàng . Âm thanh trong trẻo hòa cùng nhịp bước và chuyển động của tà áo, tạo nên vẻ duyên dáng, nổi bật cho người phụ nữ Dao Đỏ.

Bà Hoàng Mùi Pham, xóm Thượng Thác, xã Tam Kim chia sẻ: M ỗi khi mặc trang phục truyền thống , chúng tôi thường đeo đầy đủ trang sức bạc, trong đó có xà tích. Xà tích vừa làm đẹp, vừa khiến bộ trang phục có điểm nhấn riêng. Chúng tôi từ nhỏ lớn lên đã thấy các bà, các mẹ mặc trang phục dân tộc nên học theo và thấm sâu vào tiềm thức từ cách mặc áo, quấn khăn đến cách đeo xà tích. Những món bạc cũng được các gia đình gìn giữ rất cẩn thận, có khi từ mẹ truyền cho con, từ bà truyền lại cho cháu. Vì thế, mỗi chiếc xà tích không chỉ là đồ trang sức mà còn gắn với nếp ăn mặc, ký ức gia đình và nét đẹp của đồng bào .

Trước đây, những chiếc móc trên xà tích không chỉ tạo điểm nhấn cho bộ trang phục mà còn có công dụng thiết thực. Người phụ nữ có thể treo những vật dụng nhỏ cần thiết bên mình khi đi lại, lao động hay sinh hoạt hằng ngày. Bởi vậy, xà tích vừa mang vẻ đẹp của một món trang sức, vừa lưu giữ dấu ấn về nếp sống xưa, khi nhiều vật dụng cá nhân được mang theo bên người một cách tiện lợi và gọn gàng.

Cùng với sự thay đổi của đời sống, công năng ban đầu của xà tích dần ít được sử dụng, song giá trị thẩm mỹ và văn hóa vẫn được gìn giữ. Ngày nay, xà tích chủ yếu xuất hiện cùng trang phục truyền thống trong các dịp lễ, cưới hỏi, ngày hội hoặc những chương trình giới thiệu văn hóa dân tộc. Mỗi khi người phụ nữ Dao Đỏ khoác lên mình bộ trang phục truyền thống, chiếc xà tích buông nhẹ bên hông, góp phần hoàn thiện vẻ đẹp vừa trang trọng, duyên dáng.

Xà tích bạc là điểm nhấn nổi bật trong bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Đỏ.

Đằng sau ánh bạc ấy còn là những quan niệm văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Với người Dao Đỏ, bạc không đơn thuần là vật liệu quý để chế tác trang sức mà còn gắn với sự đủ đầy, may mắn, tài lộc và bình an. Một món trang sức bạc trao cho con gái vì thế không chỉ mang giá trị vật chất mà còn chứa đựng tình cảm và sự gửi gắm của cha mẹ , mong ước con có cuộc sống đủ đầy, bình an khi bước sang một chặng đường mới. Những món bạc được nâng niu, gìn giữ qua năm tháng, có khi trở thành kỷ vật của gia đình, mang theo câu chuyện giữa người trao, nhận và tiếp tục được truyền lại cho thế hệ sau. Chính từ sự tiếp nối ấy, xà tích không chỉ làm đẹp cho trang phục mà còn trở thành một phần ký ức, lưu giữ những giá trị văn hóa của đồng bào Dao Đỏ.

Giữa nhịp sống hiện đại, chiếc xà tích với á nh bạc lấp lánh không chỉ làm đẹp cho bộ trang phục mà còn gợi nhắc về quan niệm sống và những ký ức văn hóa được trao truyền. Gìn giữ chiếc xà tích cũng là giữ lại một phần dấu ấn của trang phục Dao Đỏ để vẻ đẹp ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay .