Quốc gia nào chuẩn bị tốt hơn sẽ hưởng lợi từ El Niño

Ngày 17/6 hằng năm được Liên Hợp Quốc chọn là Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán. Năm 2026, thông điệp toàn cầu “Nhận diện tài nguyên đất. Trân trọng thiên nhiên xanh. Phục hồi hệ sinh thái” được đưa ra trong bối cảnh nhiều quốc gia đang đối mặt với những thách thức ngày càng nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu, suy thoái đất, khan hiếm nguồn nước và các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Theo đánh giá của Công ước chống sa mạc hóa của Liên Hợp Quốc (UNCCD), khoảng 50% diện tích đồng cỏ trên thế giới đang bị suy thoái, trong khi hạn hán ngày càng trở thành một trong những rủi ro lớn nhất đối với an ninh lương thực toàn cầu. Điều đáng chú ý là thiệt hại từ hạn hán không chỉ dừng ở môi trường mà lan rộng tới sản xuất, thương mại, đầu tư và tăng trưởng kinh tế.

Thông điệp này càng trở nên thời sự đối với Việt Nam khi ngành khí tượng thủy văn vừa chính thức xác nhận hiện tượng El Niño đã hình thành và đang có xu hướng mạnh lên nhanh chóng. Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, xác suất xuất hiện El Niño rất mạnh hiện đã tăng lên mức 60 - 65%, tương đương thậm chí có thể vượt sự kiện El Niño lịch sử giai đoạn 2015 - 2016. Nếu kịch bản này xảy ra, lượng mưa tại nhiều khu vực có thể thiếu hụt từ 25 - 50%, đặc biệt ở Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long. Nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn được dự báo gia tăng từ cuối năm 2026 đến đầu năm 2027.

Đây không đơn thuần là vấn đề của ngành nông nghiệp. Tại buổi họp báo nhân kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức ngày 17/6, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp chia sẻ, sản xuất nông nghiệp chịu tác động đầu tiên nhưng không phải duy nhất. Thiếu nước có thể ảnh hưởng đến thủy điện, cung ứng điện năng, logistics, công nghiệp chế biến thực phẩm, xuất khẩu và nhiều hoạt động kinh tế khác.

Kinh nghiệm từ các đợt El Niño trước cho thấy thiệt hại thường không xuất hiện ngay lập tức mà diễn ra theo chuỗi. Một vụ mùa thất thu kéo theo giảm nguồn nguyên liệu cho chế biến; nguồn nước suy giảm ảnh hưởng đến sản xuất công nghiệp; xâm nhập mặn làm gia tăng chi phí đầu tư hạ tầng và bảo đảm sinh kế. Chính vì vậy, bài toán đặt ra hiện nay không còn là ứng phó với thiên tai theo nghĩa truyền thống mà là quản trị rủi ro khí hậu ở quy mô nền kinh tế.

Trước đó, tại cuộc làm việc với Cục Khí tượng Thủy văn ngày 16/6, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành đã đưa ra một nhận định đáng chú ý. Theo Thứ trưởng, nhiều năm qua, công tác khí tượng thủy văn chủ yếu tập trung vào dự báo để phòng tránh thiên tai như bão, lũ, sạt lở hay nắng nóng. Tuy nhiên, giá trị lớn hơn của ngành khí tượng phải là giúp giảm thiểu thiệt hại kinh tế cho các ngành sản xuất và phát hiện những cơ hội tăng trưởng mới.

Đây là cách tiếp cận đang được nhiều quốc gia phát triển áp dụng thông qua mô hình “dịch vụ khí hậu” (Climate Services) - nơi thông tin khí tượng không chỉ phục vụ cảnh báo thiên tai mà còn hỗ trợ hoạch định chính sách, điều hành sản xuất và chiến lược kinh doanh.

Ví dụ, nếu El Niño gây hạn hán diện rộng tại các quốc gia sản xuất cà phê lớn như Brazil hay một số nước Nam Mỹ, nguồn cung toàn cầu sẽ suy giảm, kéo theo giá cà phê tăng cao. Nếu Việt Nam dự báo sớm, bảo vệ được vùng nguyên liệu và duy trì sản lượng, doanh nghiệp trong nước sẽ có lợi thế cạnh tranh rất lớn trên thị trường thế giới.

Điều tương tự cũng có thể xảy ra với ngành lúa gạo. Những năm gần đây cho thấy các hiện tượng khí hậu cực đoan thường làm gián đoạn sản xuất tại nhiều quốc gia xuất khẩu nông sản lớn. Trong bối cảnh nguồn cung toàn cầu suy giảm, các quốc gia giữ được năng lực sản xuất ổn định sẽ được hưởng lợi từ giá cả và nhu cầu thị trường. Nói cách khác, El Niño không chỉ tạo ra rủi ro mà còn có thể tạo ra cơ hội. Vấn đề nằm ở chỗ quốc gia nào chuẩn bị tốt hơn.

Giá trị lớn nhất là năng lực nhìn thấy cơ hội trong rủi ro

Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, 5 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt gần 29,82 tỷ USD, tăng 6,1% so với cùng kỳ năm trước. Xuất siêu toàn ngành đạt 7,54 tỷ USD. Đặc biệt, cơ cấu thị trường đang chuyển dịch tích cực khi xuất khẩu sang Trung Quốc tăng mạnh và thị phần tại châu Âu tiếp tục mở rộng nhờ các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Tuy nhiên, theo ông Trần Gia Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, El Niño có thể tác động trực tiếp tới các vùng sản xuất trọng điểm gồm Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long - khu vực đóng góp hơn 80% giá trị sản xuất nông, lâm, thủy sản cả nước. Nếu không có giải pháp chủ động, hạn hán và thiếu nước có thể làm giảm năng suất, tăng chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến nguồn cung xuất khẩu. Ngược lại, nếu giữ vững được các vùng nguyên liệu chủ lực, Việt Nam không chỉ hạn chế thiệt hại mà còn có cơ hội gia tăng giá trị xuất khẩu trong bối cảnh nguồn cung thế giới bị thu hẹp.

Đây cũng là lý do Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai đồng thời nhiều giải pháp như theo dõi sát diễn biến khí tượng thủy văn; điều chỉnh cơ cấu mùa vụ; phát triển giống chịu hạn, chịu mặn; đầu tư hệ thống thủy lợi đa mục tiêu; thúc đẩy tưới tiết kiệm nước và mở rộng thị trường xuất khẩu. Bài học từ đợt hạn mặn lịch sử năm 2019 - 2020 cho thấy dự báo sớm có thể tạo ra khác biệt rất lớn. Khi nhiều địa phương ở Đồng bằng sông Cửu Long chủ động điều chỉnh lịch xuống giống và cơ cấu sản xuất, thiệt hại đã giảm đáng kể so với những năm trước.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, không quốc gia nào có thể loại bỏ hoàn toàn các rủi ro từ El Niño, hạn hán hay thiên tai. Điều quyết định năng lực cạnh tranh của một nền kinh tế không phải là tránh được mọi rủi ro, mà là khả năng dự báo sớm, thích ứng nhanh và tận dụng cơ hội tốt hơn các đối thủ. Thông điệp của Ngày Thế giới chống sa mạc hóa và hạn hán năm nay không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ đất đai hay tiết kiệm nguồn nước. Xa hơn, đó là lời nhắc nhở về nhu cầu xây dựng năng lực chống chịu của nền kinh tế trước những cú sốc khí hậu ngày càng thường xuyên.

Với Việt Nam, El Niño có thể là một phép thử lớn đối với công tác quản trị tài nguyên nước, sản xuất nông nghiệp và điều hành kinh tế. Nhưng nếu các dự báo được chuyển hóa thành hành động sớm, nếu các vùng sản xuất trọng điểm được bảo vệ hiệu quả và nếu thông tin khí hậu thực sự trở thành công cụ phục vụ tăng trưởng, thì El Niño sẽ không chỉ là câu chuyện của hạn hán hay thiếu nước. Đó có thể trở thành cơ hội để Việt Nam khẳng định vị thế trong chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu, giữ vững mục tiêu xuất khẩu nông, lâm, thủy sản năm 2026 đạt 73 - 74 tỷ USD và từng bước biến năng lực thích ứng khí hậu thành một lợi thế cạnh tranh quốc gia mới.