Trà sen Tây Hồ - nét văn hóa ngàn năm

Giữa một thời đại mà người ta quen với việc cái gì cũng phải nhanh, phải liền tay, phải định lượng bằng máy móc đo lường chuẩn xác, thì người nghệ nhân làm trà sen Tây Hồ lại ngồi đếm từng hạt gạo sen trắng muốt, bé tí xíu bằng đôi tay trần nhăn nheo. Phải chịu thương chịu khó lắm mới lóc cóc đạp xe ra đầm từ lúc bốn giờ sáng. Sương trên mặt hồ khi ấy còn giăng mù mịt, sương đọng ướt sũng cả vai áo người chèo thuyền mủng. Họ đi hái cho bằng được những búp sen vừa chớm hé nụ cười đầu tiên với bình minh. Vì chỉ ở khoảnh khắc hàm tiếu mong manh ấy, hương sen mới tinh khôi nhất, chưa bị cái nắng gắt gao của mùa hè làm cho bốc hơi, cũng chưa bị những tạp âm của đời sống làm cho phàm tục.

Việc làm trà sen không cố làm một biểu tượng về sự cầu kỳ. Những nghệ nhân đất Quảng Bá, Nhật Tân chỉ giữ lại cái khoảnh khắc đẹp nhất của tự nhiên, lúc đóa hoa tỏa ra thứ hương thơm thanh khiết nhất, thanh sạch nhất. Bởi thế, hình ảnh một ông cụ đeo kính lão, tay vân vê từng cánh sen mỏng như lụa sồi để tách lấy nhụy mới sống lâu trong tâm thức người Hà Nội đến vậy. Nó không làm dáng. Nó không cố tỏ ra đài các. Nó chỉ đúng. Đúng đến mức ai từng một lần chạm môi vào chén trà sen chuẩn vị cũng nhận ra trong đó có cả một khoảng trời thanh tịnh mà mình đã đánh rơi dọc đường mưu sinh.

Cái hay của trà sen Tây Hồ là nó không cần tiếng xôn xao khen ngợi để tự định giá. Thứ trà ấy gọi hè bằng sương sớm, bằng lá sen non, bằng cái tĩnh lặng của một hiên nhà ngói cũ, bằng một vị chát dịu dàng nơi đầu lưỡi rồi chầm chậm hóa thành vệt ngọt hậu vương vấn mãi nơi cuống họng.

Hương trà sen thường không mất vì để lâu ngoài không khí, mà nó lặn sâu vào trong ký ức của người uống. Nó nằm lại trong một ánh nhìn lơ đãng, trong một hơi thở khẽ khàng, trong một nếp nghĩ xa xăm, trong một buổi chiều mưa ngâu rả rích mà người thưởng trà bỗng thấy lòng mình chùng xuống, an yên. Giống như tình yêu đầu đời, hương sen mong manh quá, người ta sợ nói to sương sẽ tan, sợ thở mạnh hương sẽ bay đi mất.

Nhìn những đôi bàn tay dạn dày sương gió tẩn mẩn ướp hàng chục lớp gạo sen với lá trà mạn cổ thụ, ta bỗng hiểu vì sao thức uống ấy không thể được làm ra bởi một cái máy công nghiệp. Phải còn đủ kiên nhẫn mới có thể rải một lớp trà, rắc một lớp gạo sen, sấy khô ngậm hương, rồi lại sấy, lại ướp, ròng rã suốt mấy mươi ngày. Để có một cân trà, đôi khi ngốn trọn vẹn cả mùa sen tháng Sáu. Phải chắt chiu lắm mới tin rằng mình có thể dùng thứ lá khô cằn để “gói” hương thơm của trời đất lại.

Nhưng, thật may thay, những người nghệ nhân ấy hôm nay không còn trơ trọi gánh gồng di sản trong sự lặng lẽ hay đơn độc. Những người làm du lịch tinh sành đã nhận ra, thứ xa xỉ thực sự của tệp khách hàng cao cấp trong kỷ nguyên số không phải là vàng son lấp lánh hay những dịch vụ ồn ào. Sự xa xỉ tột bậc chính là thời gian và sự tĩnh lặng. Thế là, nghệ thuật ướp trà sen Tây Hồ bước ra khỏi những hiên nhà khép kín, trở thành một mỏ vàng văn hóa của du lịch trải nghiệm chiều sâu.

Khách phương xa, những doanh nhân đi lại như con thoi từ Á sang Âu, sẵn sàng chi trả những khoản tiền không nhỏ chỉ để được một ngày hóa thân thành… nghệ nhân dù còn ngượng nghịu. Họ thức dậy từ lúc trời còn tờ mờ sương, vén ống quần, lên thuyền mủng lách qua những mảng lá sen khổng lồ còn đọng ban mai. Họ được tự tay tách từng hạt gạo trắng muốt, hít hà cái mùi bùn ngai ngái trộn lẫn hương hoa, rồi run run gói nhúm trà mạn vào thẳng búp sen tươi rói.

Chính những tour du lịch đặc tả văn hóa ấy đã thổi một sinh khí mới, mang lại một sinh kế bền vững cho những gia đình nghệ nhân trà. Nghề ướp trà nay không còn rưng rưng nỗi lo thất truyền vì con cháu chê nghèo. Giờ đây, những thế hệ trẻ, những người từng lớn lên trong hương sen tàn nhưng bỏ đi làm nghề khác, đang quay về nối nghiệp. Họ biến ngôi nhà cổ thành những không gian thưởng trà đậm chất thiền, kết hợp với lưu trú boutique cao cấp. Họ không chỉ bán một lạng trà ngậm ngàn đóa hoa, mà họ bán một câu chuyện, một trải nghiệm chữa lành, và một di sản ngàn năm của người Tràng An.

Hương sen vì thế mà lan tỏa, vượt ra ao làng, chu du trên những chuyến bay hạng thương gia, đến với bàn tiệc của những chính khách, những đại sứ ngoại giao, trở thành một “quyền lực mềm” thanh tao, khẳng định vị thế của du lịch văn hóa Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Bây giờ, thành phố ngoài kia đã rực rỡ và choáng ngợp phồn hoa. Các quán xá sáng rực như phòng khách châu Âu. Thức uống bây giờ chiều chuộng đủ mọi giác quan một cách tức thì, xôn xao và náo nhiệt. Cũng vui chứ. Đời sống cần những sự rộn ràng lấp lánh như thế để tiến về phía trước. Nhưng mọi thứ xôn xao, tráng lệ rồi cũng đến lúc tan ra. Chỉ có thành phố nghìn năm tuổi này, dẫu có lẩn khuất sau lớp áo choàng của những tòa cao ốc kính thép, vẫn ôm ấp một mảnh đầm lầy bao la ngát hương sương sớm.

… Những người nghệ nhân ngồi đó, dưới hiên nhà vắng, tay nâng niu từng hạt gạo sen như giữ lấy hồn cốt của cha ông. Để rồi mỗi lần sương thu chùng chình ngang ngõ, mở nắp hũ sành ra, pha một ấm nước sôi sùng sục, người ta lại thấy cả một vòm trời tháng Sáu ùa về mặt bàn gỗ mộc. Ngượng ngùng, trong trẻo, tự hào và đẹp đẽ. Một thứ di sản không lời, tạo ra ấm no từ chính sự lãng mạn, cứ thế lưu truyền qua từng hơi thở.

Từ khóa : trà sen, trà sen Tây Hồ, mùa sen, sen Bách Diệp, nghệ thuật ướp trà sen,